Rytmy rozproszone

"Scattered Rhymes" (okładka płyty)

"Scattered Rhymes" (okładka płyty)

Joseph Martin wspominał, że kiedy u progu lat 1930-tych wykonywał mszę Guillaume de Machauta, „ktoś z publiczności wyraził protest, mówiąc: Nie chcemy słuchać dodekafonii, pragniemy usłyszeć muzykę dawną!”. Istotnie, emblematyczna Messe de Nostre Dame, datowana na siódmą dekadę czternastego stulecia, jest dziełem na tyle oryginalnym, iż w powodzi oszałamiających przemian formalnych na polu muzyki europejskiej, nadal wzbudza żywe reakcje o skali wahającej się od niedowierzania po jednoznaczną kondemnatę. Ów wyjątkowy rezonans zawdzięcza Messe de Nostre Dame osobliwemu językowi harmonicznemu i entuzjastycznej rytmice, przekraczającej wszelkie konwencje, równie średniowieczne, co współczesne.

Wassily Kandinsky: Kompozycja 18

Wassily Kandinsky: Kompozycja 18

Radykalna, wielowarstwowa struktura tonalna, kuriozalne dysonanse i płynne faktury, balansujące pomiędzy ornamentyką wybujałą a rachityczną, budują niepokojące rostrum, na gruncie którego milkną uświęcone kanony i precyzyjne definicje. Zagadkowa i nieprzystępna kreacja zrodziła się z przeczucia nadchodzącej śmierci; Machaut, urodzony około roku 1300, był w chwili jej komponowania (uwzględniając realia epoki) steranym życiem starcem, o delikatnej i kruchej kondycji.

Diakon z Biblią, Katedra w Naumburgu

Diakon z Biblią, Katedra w Naumburgu

Ośmieszony na dworze Karola V zadurzeniem się w młodziutkiej Peronne, adresatce tkliwych wierszy, oddał swą boleść w wokalnej pirotechnice, odsłaniającej tyleż ciemne meandry jego duszy, co porażające spustoszenie żałobnego czasu, jakiego był świadkiem (dżuma, wojna stuletnia etc.). Muzyka, liryczna, zmysłowa i ekspresyjna, kumuluje się w ekstatycznych synkopach, płynąc niepowstrzymaną frazą emocji; potężną wolą życia, niosącą ukojenie, przemienienie i niweczącą śmierć.

Za fertycznym pandemonium Machauta podążają pulsujące „Rytmy rozproszone” (Scattered Rhymes) Tarika O’Regana, młodego brytyjskiego kompozytora, odżywiającego swą krystaliczną frazę truwerskimi harmoniami i izorytmicznym motetem XIV-wiecznego piewcy Ars nova. Rime sparse,  czerpiące z poetyckiej Canzoniere Petrarki, prowadzą w pastelowe uniwersum awiniońskich sonetów, skonfrontowanych z anonimowymi wersami angielskich naśladowców Chaucera.

Maryja, katedra w Naumburgu

Maryja, katedra w Naumburgu

Miłość niebiańska i rozkosz ziemska rozdzierające ludzką duszę, przenikają się w obsesyjnym wyznaniu; transcendentnym akcie oddania kobiecie nieznanej, uświęconej w Marię przemierzającą niebiosa na skrzydłach piękna. O’Regan zauważa: „Kompozytorzy tacy, jak Palestrina, Monteverdi, Schubert czy Schönberg, przez wieki odnajdywali natchnienie w sztuce pisarskiej Petrarki, transponując jego wzniosłe wersy na muzykę. Jednak to Machaut – którego wpływ na rozwój muzyki zachodniej jest niemożliwy do przecenienia, – cieszył się o wiele większym uznaniem w swoich czasach, aniżeli ów człowiek literatury”. Rozbieżne doświadczenia epoki krzyżują się w zdumiewającym unisono: „Jest rzeczą niezwykle przyjemną myśleć o Machaut spotykającym Petrarkę i anonimowego angielskiego poetę w jakimś punkcie ich odrębnych dróg twórczych” – nadmienia artysta – „Być może minęli się kiedyś, wymienili ideami i ‘rozproszyli’ swoje rytmy”.

Wassily Kandinsky: Kompozycja 10

Wassily Kandinsky: Kompozycja 10

Subtelne stance Petrarki płyną łagodnie pod eterycznym tchnieniem specjalistów z Orlando Consort, podczas gdy rubaszne wyznania mieszkańców Albionu –dzięki sztuce Estońskiego Kameralnego Chóru Filharmonicznego pod batutą mistrza Hilliera – zagęszczają i rozluźniają swą migotliwą strukturę w rozedrgany klejnot elementarnych sił Wszechświata. Ten dekoracyjny kobierzec uzupełniają cztery powabne miniatury, błądzące w nicości bez czasu i bez wymiaru: Douce dame jolie Machauta – triumfalna spowiedź spełnionej miłości; słodka virelai pióra Tarika O’Regana, stanowiąca medytacyjną transpozycję tejże; Ave Regina celorum – uduchowiona suplikacja Guillaume Dufaya do Marii Dziewicy, którą flamandzki polifonista przewidział jako akompaniament własnego odejścia oraz Super flumina Gavina Bryarsa, ongiś basisty i improwizatora jazzowego, będąca trawestacją wysublimowanego hymnu autora Sine nomine.

Uta i Ekkehard, katedra w Naumburgu

Uta i Ekkehard, katedra w Naumburgu

Ten ostatni osnuto wokół legendy związanej z prześwietnym opactwem St. Mary’s York, gdzie anno domini 1377 skromny rybak złożył w kaplicy ciało 14-letniej dziewczynki, wyłowione z rzeki Ouse. Mnisi wszczęli modły do Dziewicy Marii, z intencją przywrócenia życia nieszczęsnej; pierwsze takty Ave Regina celorum były świadkiem Boskiej interwencji.

Wassily Kandinsky: Warstwy

Wassily Kandinsky: Warstwy

Bryars unika literalnej narracji; wiedzie nas po cienistych, klasztornych krużgankach, epatując strzępami biblijnych tekstów i mistycznych psalmów, poddanych koincydencjom i dywergencji. Wyłania się z nich kontemplacyjna wizja ludzkiego bytu zatraconego w pragnieniu rozkoszy, naznaczonego śmiercią, popychanego ku Bogu, spełniającego się w istocie samej egzystencji; wizja czysto Schopenhauerowska: „Człowiek nie wie skąd się bierze ani dokąd dąży, i jest tylko jedną z nielicznych, podobnych do siebie istot, które cisną się, pędzą, dręczą, szybko powstają, szybko giną – i tak bez wytchnienia, przez wieczność, bez początku ni końca”.

© Andrzej Osiński


Advertisements
Published in: on 7 maja 2010 at 10:12  Dodaj komentarz  

The URI to TrackBack this entry is: https://andrzejosinski.wordpress.com/2010/05/07/rytmy-rozproszone/trackback/

%d blogerów lubi to: